Uygur devleti Nedir? Uygur devleti Ne demek? – Bilgi Anahtari

Uygur devleti nedir?

Uygur devleti; Ötüken, Kansu ve Doğu Türkistan’da bir hakanlık iki devlet kurmuş olan Türk boyuna verilen isimdir. Çin kaynaklarında haesoqq, Vei-hoooh, Hui-ho, Hueu-hu, Wei-wu vb. şekilde görülen Uygur adının anlamı 974'te yazılan Çince bir eserde şahin süratiyle dolaşan ve hücum eden şeklinde açıklanmaktadır.

Kuruluş döneminde Uygur devleti: Orhun Irmağı kıyısında başkenti Ordu-balık kentini kuran ilk Uygur kağanı Kutlug Bilge Kül iki yıllık bir hükümdarlıktan sonra 747'de öldü. Yerine oğlu Moyen-çor (747-759) kağan oldu. Moyen-çor'un etkinliklerini Orhun-Selenga ırmakları arasındaki Şine-usu Gölü yakınında diktirdiği “bengü taş” tan izlemek mümkündür. Buna göre öncelikle aralarında hep yakın ilişkiler olan Dokuz Oğuz boylarını derledi. Ardından Orhun-Ötüken bölgesinin etrafında konan göçen ve Türkçe konuşan boyları denetimi altına alma politikası gütmeye başladı. Bu çerçevede, kuzeyde Yenisey Irmağı havalisindeki Kırgızlar'la, Altay Dağları ile Tanrı Dağları arasında bulunan Karluklar ve onlara yardım eden daha batıdaki Türgişler'le, Yenisey, Obi ve İrtiş ırmakları arasında bulunan Basmıl, Dokuz Tatar ve Çikler'le savaşmış, bunların tamamını kendi kağanlığına bağlamıştır. Bu arada savaştığı boylar arasında belirtilen Sekiz Oğuzlar'ın Göktürkler'in etrafa dağılma sürecine giren asal budunu olma olasılığı yüksektir. Böylece Türk soylu boy ve budunları denetimine alan Moyen-çor Uygur Kağanlığını sağlam temellere oturtmuş bulunuyordu. 681-744 yıllar arasında faaliyet göstermiş bir türk devletidir.

Gelişme döneminde Uygur devleti: Uygurlar'ın Orta Asya politik sahasında etkinleşmesi yüzyılın ortalarına doğru tırmanan Arap-Çin rekabetiyle ilintilidir. Taraflar kozlarını 751 yılında Talas Irmağı kenarında yapılan savaşla paylaşmışlar, Karluklar'ın da desteğini alan İslam kuvvetleri Çin ordusunu dağıtmıştır. Çin'in, Göktürk Kağanlığı'nın çöküşü ile yayılma ve nüfus etme olanağı bulduğu Tarım Havzası'nı (Bugünkü Doğu Türkistan) tamamen boşaltmasına bu boşluğu Uygurlar doldurdu; bütün Tarım Havzası Uygur kontrolüne girdi yol açan bu yeni durum, Çin'de sonu gelmez olaylar çıkmasına sebep olmuştur. Bu olayların en önemlisi Soğu kökenli olup-annesi Göktürk-, Çin ordusunda etkin pozisyonda bulunan An lu şan adındaki bir komutanın 200 bin kişilik bir kuvvetle Çin başkentleri Lo yang ve Çang an'ı zaptetmesiydi. Moyen-çur, Tang imparatoru'un yardım çağrısına olumlu yanıt verdi. Çin'e giren Moyen-çor başkentleri geri almakta zorlanmadı. Bunun Çin'e maliyeti hiç de azımsanamayacak derecedeydi: 20 bin top ipek ve hatun adayı bir prenses.

Gerileme ve çöküş döneminde Uygur devleti: Alp Kutluk Bilge ve ardılları olan ve neredeyse tamamı Ay Tengri'de kut ya da ülüg bulduklarını belirten adlar taşıyan kağanlar döneminde Tibetliler'in Çin'e baskısı iyice arttı. Üstelik bu kez Beş-balık havalisine hakim olan Şa-to Türkleri ile de ittifak kuran Tibetliler, Uygurlar'ın Çin ile aralarında kurduğu ticari, siyasi ve askeri dengeleri sarsmaktaydı. Hatta bazı kağanların devrilmesinde Tibetliler'in Çin'e yaptıkları akınların önlenememesi etkili oluyordu. Bir ara Ediz boyundan Kutlug Kağan döneminde (795-805) refah ve huzur seviyesine çıkıldıysa da Tibetliler'in Doğu Türkistan'a sızmaları ve Kırgızlar'ın kuzeyden baskıları devletin sonunu getirdi. Maniheizm'nin gittikçe yaygınlaştığı anlaşılan ve toplum yapısı iyice değişen Uygurlar'ın hemen yanıbaşında bulunan, göçebe savaşçı özelliklerinden hiçbir şey kaybetmemiş olan Kırgızlar; 840 yılında Ordu-balıg'ı basarak son Uygur kağanı Ho-sa'yı öldürdüler, ahaliyi kılıçtan geçirdiler. Ötüken'de devletleri yıkılan Uygurlar, yurtlarını terk ederek Karluk ülkesine (Çungarya), Kan-çou'ya ve yoğun bir şekildeTarım havzası'na(İç Asya) göç ettiler.

Uygur adının etimolojisi

Uygur adının uy (takip etmek)+gur (Salgur gibi) tarzında ortaya çıktığı ileri sürülmüş ise de, o tarihlerde kullanılan Türkçe'de de “takip etmek” manasındaki eylem kökünün “ud-” biçiminde olduğu antitezinden hareketle sözcüğün oy (oymak, baskı yapmak) + gur ve kuvvetli bir olasılıkla uy (akraba, müttefik)+ gur şeklinde türediği savunulmaktadır.

Uygur devletinin dili

Uygur devletinin dili “Eski Uygur Türkçesi” dir.

Uygur devletine başkentlik yapmış olan yerler

1. Hanbalık

2. Karabalgasun

Uygur devletinin yönetim biçimi

Uygur devletinin yönetim biçimi “Monarşi” di.

Uygur devletindeki dini inançlar

1. Şamanizm

2. Maniheizm

3. Budizm

Maniheizm dininin uygurlar üzerindeki etkileri neler olmuştur?

1. Uygurlar Savaşçılıklarını kaybetmişlerdir.

2. Yerleşik hayata geçmişlerdir.

3. Yerleşik hayata geçmeleriyle Uygurlar ticaret, bilim, sanat ve edebiyat gibi bir çok alanda gelişmişlerdir.

Uygurlardan sonra ortaya çıkan ve uygur adını taşıyan devletler

1. Turfan Uygurları

2. Kansu Uygurları

Turfan Uygurları

Kırgızlar tarafından kovulan Uygurların bazıları Turfan Bölgesine yerleşti. Bu devlet Moğollar tarafından yıkıldı. Günümüzde bunlar Doğu Türkistan denilen bölgede Çin’e bağlı olarak yaşamaktadırlar.

Kansu Uygurları

Kırgızlardan kaçıp Kansu adı verilen bölgeye geldiler. Çin ile iyi ilişkiler kurdular. Önce Kuzey Çin’e hakim olan Kitanlar,  Tangutların sonrada Cengiz Han’ın egemenliği altına girdiler.

Uygur devletinin hükümdarları

1. Kutlug Bilge Kül Kağan

2. Tengri Kağan

3. Alp Kutluk Bilge Kağan

4. Külüg Bilge Kağan

5. Kutluk Bilge Kağan

6. Ay Tengride Ülük Bulmış Alp Kutluk Bilge Kağan

7. Ay Tengride Kut Bulmış Alp Külük Bilge Kağan

8. Ay Tengride Kut Bulmış Alp Bilge Kağan

9. Gün Tengride Ülük Bulmış Alp Küçlük Bilge Kağan

10. Ay Tengride Kut Bulmış Alp Bilge Kağan

11. Ay Tengride Kut Bulmış Alp Külük Bilge Kağan

12. Wuzong (Luji Qasar) + General Külüg Bağa

Uygur devletinin özellikleri

1. Kurucusu “Kutluk Bilge Kül Kağan” dır.

2. Orhun ve Selenge Nehirleri arasında yaşamışlardır.

3. Basmil ve Karluklarla birleşerek 2.Göktürkleri yıkmışlardır.

4. En parlak dönem Moyen-Çur dönemidir.

5. 8 harfli Uygur Alfabesini kullanmışlardır.

6. İlk Müslüman Türk devleti olan Karahanlılarla savaşmışlardır.

7. Moğolların Türkleşmesinde önemli rol oynamışlardır.

8. Budizm ve Maniheizim dinlerini kabul etmişlerdir.

Uygur devletinin önemi

Uygur devleti “Yerleşik hayata geçen ilk Türk Devletidir” bu bakımdan Uygur devletinin önemi büyüktür.

Uygur devletinde kültür

Türk boyları arasında tarım toplumunun ilk örnekleri bu dönemde görülür. Tarım yapabilmek için şehirler kurulmuştur. Göçer hayatın izin vermediği kültür birikimi sağlanmıştır. Günümüz Türk devletlerine varan birçok özellik ilk olarak Uygurlarda görülür. İbn FadlanDönemin seyyahlarında Uygur kültürünün zenginliğinden bahsedilmiş, birçok dinin bir arada yaşaması betimlenmiştir. Türklerin ata dini olan tengricilik ile budizm, maniheizm, nesturi hristiyanlık bir arada ve problemsiz şekilde yaşamaktaydı. Devlet özellikleri açısından Çinlilerce ilginç bulunup, incelemek için elçiler yollanıyordu. Budizme geçiş de Çinli elçiler vasıtasıyla olmuş, Uygurlar diğer kültürler altında ezilmemek için dünyada pek kabul görmeyen maniheizmi tercih etmiştir. Sonunda budist yoğunluklu, diğer dinlerin de rahat yaşandığı bir devlet ortaya çıkmıştır. İlk hukuk, sivil örgütlenme, vergi, spor, müzik terimler bu dönemde ortaya çıkmıştır. Bozkır hayatının anarşik yapısına karşılık Uygurlarda hoşgörü ve refah içinde yaşanıyordu. Bu özellikler o dönemden kalan binlerce hukuk, sivil ve devlet yazmalarında görülebilir.

Kutadgu bilig nedir?

Yusuf Has Hacip tarafından Uygurca yazılmış ilk Türk mesnevisidir. Batı Uygurlarının (Karahanlılar) hakanı Ebu Ali Hasan'a sunulan eser, sembolik dört kişi üzerine düzenlenmiştir:

1. Hakan Küntoğdı (doğru yasa)

2. Vezir Aytoldı (mutluluk)

3. Vezir Aytoldfnın oğlu ögdülmüş (akıl)

4. Zahit Odgurmuş (yaşamın sonu).

Bunlar arasındaki konuşmalarla toplumu meydana getiren bireylerin ödev ve sorumlulukları ve çağın yaşam felsefesi dile getirilmiştir. Kutadgu Bilig'in Uygurca ve Arapça yazmaları bulundu. 13. yüzyılda kopya edilmiş olan Arapça Fergana yazması en güvenilir olanıdır. Üç önemli yazmanın tıpkıbasımı ile Türkçe çevirisi Türk Dil Kurumu'nca yayımlandı.

Dış bağlantılar

Uygurlar nedir?

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.